Wat is beeldende kunst? Uitleg in gewone taal

Kunst · uitleg

Beeldende kunst is een verzamelnaam voor kunst die je ziet: schilderijen, tekeningen, beelden, foto’s en installaties. Hieronder leggen we in gewone taal uit wat de term precies betekent, wat er allemaal onder valt, waar de grens ligt met muziek, dans en literatuur, en hoe schilderen op nummer in dit grotere geheel past.

Wat betekent beeldende kunst?

De naam zegt het eigenlijk al: bij beeldende kunst gaat het om het beeld. Het is alle kunst die je waarneemt met je ogen en die meestal een fysiek, zichtbaar werk achterlaat — een doek, een sculptuur, een afdruk, een foto. Daarmee staat ze tegenover kunstvormen die je vooral hoort of beleeft op een podium, waar het kunstwerk zich in de tijd afspeelt en daarna weer voorbij is.

In het dagelijks taalgebruik bedoelen mensen met “beeldende kunst” dan ook simpelweg: kunst die je kunt zien en vaak ook kunt aanraken. Een schilderij in een museum, een bronzen beeld op een plein, een gravure of een kunstfoto vallen er allemaal onder. Het Engelse equivalent is visual arts, wat de kern goed vat: het zit hem in het visuele. De term wordt soms ook breder gebruikt als verzamelnaam voor schone kunsten in het algemeen, maar in de praktijk slaat hij vooral op de visuele disciplines.

Wat valt onder beeldende kunst?

Onder beeldende kunst valt een hele familie van disciplines. De klassieke kern bestaat uit schilderkunst, tekenkunst, beeldhouwkunst en grafiek; in de twintigste en eenentwintigste eeuw zijn fotografie, video en installatiekunst daar volwaardig bij gekomen. Dit is het overzicht:

Niet elke discipline is even strak afgebakend, en de lijst groeit mee met de tijd. Mengvormen als collage, assemblage en gemengde media combineren technieken; digitale en generatieve kunst zijn relatief jonge takken die ook tot het visuele domein worden gerekend. De rode draad blijft hetzelfde: als het primair om het beeld gaat dat je ziet, hoort het bij de beeldende kunst.

Waar ligt de grens met andere kunstvormen?

De makkelijkste manier om beeldende kunst te plaatsen, is haar af te zetten tegen wat het niet is. Kunst wordt vaak grofweg verdeeld in drie groepen, en beeldende kunst is daar één van.

Tegenover de beeldende kunst staan de podiumkunsten (ook wel uitvoerende of performatieve kunsten): theater, dans, opera en muziekuitvoeringen. Die speel je uit voor een publiek; ze ontvouwen zich in de tijd en zijn daarna voorbij. Een schilderij blijft hangen, een dansvoorstelling niet. Daarnaast staan de woord- en literaire kunsten: poëzie, proza en toneelteksten, waar taal het materiaal is in plaats van beeld. En ook muziek valt buiten de beeldende kunst, omdat het via geluid werkt en niet via het oog.

De vuistregel: zit het kunstwerk vast in een zichtbaar, vaak blijvend object dat je bekijkt, dan is het beeldende kunst. Moet je het horen, lezen of als voorstelling beleven, dan val je in een van de andere groepen. Sommige hedendaagse werken overschrijden die grenzen bewust — denk aan een performance met geprojecteerd beeld of een installatie met geluid — maar dat zijn juist de bewuste uitzonderingen die de regel zichtbaar maken.

Autonome versus toegepaste kunst

Binnen de beeldende kunst loopt nog een belangrijke scheidslijn: die tussen autonome (vrije) kunst en toegepaste kunst. Het verschil zit niet in het vakmanschap, maar in de bedoeling.

Bij autonome kunst is het beeld zelf het doel. Een schilderij, een tekening of een sculptuur wordt gemaakt om bekeken te worden, om iets uit te drukken of te tonen — meer functie heeft het niet nodig. Bij toegepaste kunst (ook wel vormgeving of toegepaste vormen) heeft het werk daarnaast een gebruiksfunctie. Een handgemaakte vaas, een ontworpen stoel, een geglazuurd serviesstuk of een affiche is gemaakt om iets te kunnen of te verkopen, hoeveel kunstzinnig vakmanschap er ook in zit.

De vuistregel is helder: zodra een voorwerp een gebruiksfunctie heeft, schuift het richting toegepaste kunst; zodra het puur om het kijken gaat, zit je bij de autonome beeldende kunst. Helemaal scherp is die lijn niet. Een uniek kunstenaarsboek, een wandkleed van een textielkunstenaar of een bijzonder keramisch object kan in een museum voor beeldende kunst staan én een gebruiksvorm hebben. In de praktijk kijken mensen daarom niet alleen naar het voorwerp zelf, maar ook naar de bedoeling en de context waarin het getoond wordt.

Korte historische context

De beeldende kunst is zo oud als de mensheid. Al in de prehistorie maakten mensen grotschilderingen en kleine beeldjes — de vroegste vorm van “kunst die je ziet”. In de klassieke oudheid en daarna in de renaissance werd de schilder- en beeldhouwkunst tot grote hoogte ontwikkeld, met aandacht voor perspectief, anatomie en compositie.

Lange tijd was de afbeelding van de werkelijkheid het ideaal: een schilderij moest de wereld zo overtuigend mogelijk weergeven. Vanaf de negentiende eeuw kwam daar verandering in. Stromingen als het impressionisme, het expressionisme en uiteindelijk de abstracte kunst verlegden de aandacht van wat je afbeeldt naar hoe en waarom. In de twintigste eeuw rekten fotografie, film, video en installatiekunst het begrip verder op, tot het brede veld dat we vandaag kennen. Wat al die eeuwen verbindt, blijft hetzelfde: het draait om het visuele, om wat je ziet.

Hoe past schilderen op nummer hierin?

Schilderen op nummer hoort thuis bij de schilderkunst, de oudste en bekendste tak van de beeldende kunst. Het eindresultaat is namelijk een geschilderd beeld op doek, opgebouwd met verf, precies zoals bij elk ander schilderij. Het verschil zit in de werkwijze: bij een set is de compositie al uitgetekend in genummerde vakjes, en jij voert die met de hand uit door de bijpassende kleuren in te vullen.

Daarmee is schilderen op nummer vooral een toegankelijke instap tot de schilderkunst. Je leert penseelvoering, kleur en geduld zonder dat je zelf een compositie hoeft te bedenken — dat lastige eerste obstakel valt weg. Het is de ideale opstap: wie de smaak te pakken krijgt, kan daarna de stap zetten naar vrij, autonoom werk. Schilder je bijvoorbeeld naar je eigen foto, dan kies je zelf het beeld en sla je de brug van invullen naar échte beeldende kunst maken.

Veelvoorkomende misverstanden

• Denken dat beeldende kunst hetzelfde is als schilderkunst. Schilderkunst is er maar één tak van; ook beelden, tekeningen, grafiek en foto’s vallen eronder.
• Aannemen dat muziek, dans of theater er ook bij horen. Dat zijn podium- en geluidskunsten — beeldende kunst gaat juist over het zichtbare beeld.
• Een snelle telefoonfoto voor kunstfotografie aanzien. Het draait om de bedoeling: een kiekje legt iets vast, kunstfotografie maakt van het beeld zelf het doel.
• Toegepaste kunst lager inschatten dan autonome kunst. Het verschil zit in de gebruiksfunctie, niet in het vakmanschap of de waarde.
• Denken dat alleen oude meesters “echte” beeldende kunst maakten. Video, installatie en digitale kunst zijn er net zo goed onderdeel van.
• Architectuur zonder meer onder beeldende kunst scharen. Omdat een gebouw altijd een gebruiksdoel dient, geldt het meestal als een eigen kunstvorm.

Veelgestelde vragen